«Στην Ελλάδα και ειδικά στη Θεσσαλονίκη τα πλαστά έργα τέχνης είναι συνήθως κακέκτυπα, εύκολα αναγνωρίσιμα από κάποιον γνώστη», σχολιάζει στο ThessPost.gr, ο ζωγράφος και κοσμήτορας της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ, Λάμπρος Ψυρράκης.
ΡΕΠΟΡΤΑΖ: ΦΙΛΙΠΠΑ ΒΛΑΣΤΟΥ
Τα τελευταία χρόνια, διεθνείς έρευνες έχουν φέρει στο φως κυκλώματα που διοχετεύουν πλαστούς πίνακες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, έργα που αποδίδονταν σε κορυφαίους ζωγράφους αποδείχθηκαν προϊόντα πλαστογράφων, οι οποίοι εκμεταλλεύτηκαν τα κενά στην πιστοποίηση και την προέλευση των έργων. Αόρατα «πινέλα» δρουν αθόρυβα και προκαλούν τεράστια ζημιά στην αγορά τέχνης. Καλά οργανωμένα δίκτυα θολώνουν τα όρια ανάμεσα στο αυθεντικό και το αντίγραφο με σκοπό το κέρδος. Τα περιστατικά πλαστογράφησης αποκαλύπτουν ότι πρόκειται για μια καλά στημένη παράνομη «βιομηχανία».
Αντίστοιχα περιστατικά δεν λείπουν και από την Ελλάδα. Μια πρόσφατη υπόθεση ήρθε στο φως έπειτα από ανάρτηση γνωστού γκαλερίστα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου παρουσίαζε προς πώληση ένα Ευαγγέλιο του 1745. Μάλιστα σε έρευνα που έγινε από στελέχη της ΔΑΟΕ σε αποθήκη που διατηρεί ο επιχειρηματίας, εντοπίστηκαν περισσότερα από 300 έργα που εξετάζονται ως πλαστά. Από την πλευρά του, ο ίδιος υποστηρίζει ότι πρόκειται για προσωπική συλλογή.
Διαχρονικό φαινόμενο
Η παραβατικότητα με σκοπό την εξαπάτηση και τον προσπορισμό εύκολου χρήματος εντοπίζεται σε όλα τα επαγγέλματα διαχρονικά, επισημαίνει μιλώντας στο ThessPost.gr, ο ζωγράφος και κοσμήτορας της Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ, Λάμπρος Ψυρράκης. Έτσι λοιπόν εξηγεί πως «συμβαίνει και στον χώρο της τέχνης όπου διακινούνται σημαντικά ποσά πολλές φορές για επενδυτικούς λόγους. Οι σοβαροί συλλέκτες γνωρίζουν τους τρόπους να αποφύγουν τις ύποπτες περιπτώσεις, καθώς απευθύνονται σε εξειδικευμένους συμβούλους Connaisseurs, αίθουσες τέχνης με κύρος και ιστορία, και τελικά στους ίδιους τους καλλιτέχνες εφόσον είναι εν ζωή ή στα estates και τους κληρονόμους των θανόντων καλλιτεχνών για να ελαχιστοποιήσουν τον κίνδυνο της αγοράς. Βεβαίως, η προσπάθεια πιστοποίησης δεν μπορεί να διασφαλισθεί απόλυτα, καθώς είναι δυνατόν να εμφανιστούν εξαιρετικά δεξιοτέχνες πλαστογράφοι που σε κάποιες περιπτώσεις έχουν ξεγελάσει τους ειδικούς. Τέτοιες περιπτώσεις έχουν καταγραφεί στο εξωτερικό».
Παρ΄ όλα αυτά, τονίζει πως στην Ελλάδα όπως και στη Θεσσαλονίκη είναι συνήθως κακέκτυπα, εύκολα αναγνωρίσιμα από κάποιον γνώστη και απευθύνονται σε ημιμαθείς αγοραστές που γνωρίζουν περίπου τις τιμές, αλλά δεν γνωρίζουν σε βάθος το έργο του καλλιτέχνη που εξετάζουν παρασυρόμενοι από τη χαμηλή ευκαιριακή τιμή.
Η ελληνική πραγματικότητα
Οι πλαστογράφοι με έναν χαμαιλεοντικό τρόπο εναρμονίζονται στη ζήτηση που έχει κάθε χώρα. Για παράδειγμα στην Ελλάδα επικεντρώνονται περισσότερο σε εγχώριους καλλιτέχνες. Οι πλαστοί πίνακες που εντοπίζονται στην Ελλάδα σύμφωνα με τον κ. Ψυρράκη, είναι γνωστών Ελλήνων καλλιτεχνών που δεν είναι εν ζωή, όπως οι Φασιανός, Μυταράς, Γαϊτης, Ακριθάκης, Γουναρόπουλος, Παρθένης, αλλά και κάποιων ξένων όπως ο Picasso, Miro κτλ. «Γενικά επιλέγονται πολύ γνωστά ονόματα με υψηλές καταγεγραμμένες τιμές στη δευτερογενή αγορά, που φαινομενικά προσφέρονται για εύκολη αναπαραγωγή λόγω της ‘’απλής τους τεχνοτροπίας’’», παρατηρεί.
Οι πλαστογράφοι δεν επιδιώκουν τη διασημότητα
Ποιοι βρίσκονται πίσω όμως από τους πλαστούς πίνακες; Σίγουρα δεν είναι γνωστοί καθότι όπως επισημαίνει ο κοσμήτορας του ΑΠΘ «αν ήταν γνωστοί δεν θα μπορούσαν να εξαπατήσουν, θα ήταν σεσημασμένοι και ήδη καταδικασμένοι. Οι απατεώνες δεν αγαπούν τη δημοσιότητα».
Εντούτοις, υπάρχουν και οι περιπτώσεις πλαστογράφων που έχουν γίνει γνωστές. Όπως για παράδειγμα αυτή του Γερμανού Wolfgang Beltracchi που θεωρείται ένας από τους πιο επιτυχημένους πλαστογράφους του 20ού αιώνα. «Μετά την αποκάλυψη και καταδίκη του, πουλούσε τους πίνακές του με την δικιά του υπογραφή και μάλιστα σε υψηλές τιμές εκμεταλλευόμενος την φήμη του ως Master forger», σημειώνει ο ίδιος συμπληρώνοντας πως οι άνθρωποι που δρουν μέσω αυτής της παράνομης δραστηριότητας λειτουργούν αυτόνομα ή αν υπάρχει κύκλωμα προσλαμβάνει κάποιον για να κάνει την δουλειά.
Η δύσκολη διαδικασία της ταυτοποίησης
Το κατά πόσο μπορεί να διαπιστωθεί αν ένας πίνακας είναι γνήσιος έχει δυο πλευρές. Από τη μια είναι εύκολο όταν πρόκειται για κακέκτυπο, εξηγεί ο κ. Ψυρράκης, από την άλλη όμως «όταν είναι καλοφτιαγμένος από δεξιοτέχνη ζωγράφο απαιτείται έρευνα από ιστορικό της τέχνης σε αρχειακό υλικό του υπό διερεύνηση καλλιτέχνη. Αν δεν υπάρχει επίσημη καταλογογράφιση του αμφισβητούμενου έργου πιθανώς να χρειαστεί η συμβολή φυσικών και χημικών επιστημόνων σε εξειδικευμένα εργαστήρια».
Ωστόσο, «η διαδικασία αυτή είναι κοστοβόρα και ακολουθείται σε περιπτώσεις όπου μουσεία ή μεγάλοι συλλέκτες εξαπατώνται και τα ποσά που διακυβεύονται είναι υψηλά. Το πρόσφατο συμβάν που είδε το φως της δημοσιότητας αφορούσε ένα έργο που εμφανίστηκε σε τηλεπλειστηριασμό απευθυνόμενο σε ερασιτέχνες φιλότεχνους, με τετραψήφιο νούμερο και ένα άλλο που εμπίπτει στην κατηγορία των αρχαίων».
Η σημασία της προέλευσης
Αν υπάρχει ένας τρόπος για να προστατευτεί το έργο των καλλιτεχνών ο κ. Ψυρράκης ξεκαθαρίζει ότι είναι μόνον όταν διακινείται μέσω του έγκυρου συστήματος προώθησης της τέχνης. «Αν και οι εν ζωή ενεργοί καλλιτέχνες δεν κινδυνεύουν, ειδικά αν δεν είναι ήδη διάσημοι και το έργο τους δεν εκτιμάται με πενταψήφια τουλάχιστον νούμερα», υπογραμμίζει.
Αναφορικά με τα πιστοποιητικά γνησιότητας και την διαδρομή που έχει κάνει το εκάστοτε έργο μέχρι να φτάσει στη συλλογή ενός αγοραστή ο κ. Ψυρράκης επισημαίνει πως «μόνο όταν τα απαιτήσει ο αγοραστής και η αγοραπωλησία γίνεται από έγκυρο και διεθνή ιστορικό οίκο (Sotheby’s, Cristie’s, Phillips, Bonhams, Artcurial κ.α.), ή καταξιωμένη ιδιωτική αίθουσα τέχνης που γνωρίζει και μπορεί να εγγυηθεί την προέλευση και διαδρομή του έργου στην πρωτογενή και δευτερογενή αγορά.
Να σας θυμίσω πως στη Θεσσαλονίκη το 2024, είχε πραγματοποιηθεί μεγάλη έκθεση με τίτλο »Η κρυφή γοητεία της πλαστογραφίας», στο Τελλόγλειο Ίδρυμα Τεχνών του ΑΠΘ με παράλληλες εκδηλώσεις με θέμα «Τεχνικές μέθοδοι ανίχνευσης πλαστών έργων» και ομιλητές -επιστήμονες που ανέπτυξαν θέματα όπως «Τα στάδια στην φυσικοχημική διερεύνηση της γνησιότητας ενός ζωγραφικού έργου» από την καθ. Ε. Βαρέλλα, «Ιχνογραφική αποκάλυψη της περιπέτειας ενός αντικειμένου στον χώρο και στον χρόνο, μέσω της ακτινοβόλησης, της ηχοβόλισης, του φωτισμού και εν τέλει μέσω της πολύφασματοκυματικής διέγερσης της δομής αυτού», από τον Γ. Καραγιάννη μεταξύ άλλων».
Οι αγοραστές και η φιγούρα
Ένα άλλο ζήτημα που προκύπτει είναι ποιοι είναι οι αγοραστές πλαστών έργων τέχνης και κατά πόσο κάποιοι από αυτούς γνωρίζουν ότι λαμβάνουν ένα fake έργο. Κατά τον κ. Ψυρράκη εξαρτάται από το στάτους του κάθε αγοραστή, τονίζοντας πως «δεν νομίζω ότι υπάρχουν φιλότεχνοι που σκέφτονται όπως οι καταναλωτές χρηστικών προϊόντων μαϊμού».
