Μια τιμητική επιγραφή των ρωμαϊκών χρόνων που βρέθηκε στις αρχές του 1916 από το 8ο βασιλικό τάγμα Σκώτων τυφεκιοφόρων κατά τη διάνοιξη τάφρου ανάμεσα στο Αϊβάτι (σημερινή Λητή) και τα Λαϊνά, στην περιοχή του ρωμαϊκού και παλαιοχριστιανικού νεκροταφείου της αρχαίας Λητής, αποτελεί το «Έκθεμα του Μήνα» για τον Φεβρουάριο 2026, στο πλαίσιο των διαδικτυακών θεματικών αφιερωμάτων που κάνει το Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Στην τιμητική πλακέτα διακρίνεται το κείμενο:
Ἡ πόλις
Μάνιον Σαλάρι-
ον Σαβεῖνον τὸν
γυμνασίαρχον5 καὶ εὐεργέτην ἔν τε σειτενδείαις
πλειστάκις παραπεπρακότα πολὺ
τῆς οὔσης τειμῆς εὐωνότερον καὶ ταῖς
τοῦ κυρίου καίσαρος τῶν στρατευ-
μάτων διοδείαις παρασχόντα εἰς τὰς10 ἀννώνας σείτου μεδ(ίμνους) υʹ, κριθῶν μεδ(ίμνους) ρʹ,
κυάμου μεδ(ίμνους) ξʹ, οἴνου μετρητὰς ρʹ, πολὺ τῆς
οὔσης τειμῆς εὐωνότερον, καὶ εἰς τὴν τοῦ γυ-
μνασίου ἐπισκευὴν δόντα δην(άρια) τοʹ καὶ
ἐν ταῖς ἑορταῖς ἐπιδόματα δόντα τοῖς15 τρικλείνοις βουλευτῶν καὶ ἀπὸ πολι-
ταρχίας καὶ πολείταις τοῖς συνεστιαζο-
μένοις καὶ ἐν ταῖς λοιπαῖς χρείαις ταῖς
εἰς τὴν πόλιν εὔχρηστον πολλάκι γενόμενον,
διὰ ἐπιμελητῶν Περείτα τοῦ Φίλας τοῦ20 καὶ Βιησίου καὶ Ἡρώδου τοῦ Βείθυος.
Ἔτους θξσʹ.Στο σχετικό αφιέρωμα του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης διαβάζουμε:
Η Λητή τιμά το 121/122 μ.Χ. τον γυμνασίαρχο και ευεργέτη της Μάνιο Σαλάριο Σαβείνο. Σύμφωνα με το ψήφισμα, σε εποχές σιτοδείας διέθεσε πολλές φορές σιτάρι στην πόλη σε χαμηλότερη τιμή, ενώ παρείχε φθηνά σιτάρι, κριθάρι, κουκιά και κρασί, προκειμένου η πόλη να εξασφαλίσει τη σίτιση των ρωμαϊκών στρατευμάτων που διέρχονταν και παρέμεναν για σύντομο διάστημα στην περιοχή. Επίσης, χρηματοδότησε την επισκευή του Γυμνασίου της πόλης και συνεισέφερε στη σίτιση των βουλευτών και άλλων ανώτατων αρχόντων, καθώς και πολιτών που συμμετείχαν στα δημόσια συμπόσια.
Σύμφωνα με τις επιγραφικές μαρτυρίες, ο τιμώμενος ήταν απόγονος των Μάνιων Σαλάριων, μίας από τις παλαιότερες οικογένειες Ιταλικών πραγματευομένων της Θεσσαλονίκης. Οι Ιταλικοί, η σημαντική κοινότητα μεταναστών ιταλικής καταγωγής που είχαν εγκατασταθεί στην πόλη ήδη από τον 1ο αι. π.Χ., ήταν οργανωμένοι σε ενιαίο σώμα (negotiatores) με κοινά οικονομικά συμφέροντα, κυρίως εμπορικά. Ο Μάνιος Σαλάριος Σαβείνος εκτός από πολίτης της Λητής ήταν πιθανότατα και πολίτης της Θεσσαλονίκης.
Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον επεισόδιο της «βιογραφίας» του αρχαίου μνημείου αποτελεί και η ίδια η ιστορία εύρεσης της τιμητικής επιγραφής. Βρέθηκε κατά τη διάρκεια του του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου, του «Μεγάλου Πολέμου» για τους ανθρώπους της εποχής, όταν στη Θεσσαλονίκη βρίσκονται για το «Μακεδονικό Μέτωπο» οι συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ (Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία, Ρωσία). Φωτογραφίες σαν κινηματογραφικά καρέ αποτυπώνουν την ιστορία της: η στιγμή της εύρεσης της στήλης των ρωμαϊκών χρόνων από Σκώτους τυφεκιοφόρους του βρετανικού στρατού (British Salonika Force) και ο ανθυποπλοίαρχος, καθηγητής αρχαιολογίας Εrnest Gardner να τη μελετά στον Λευκό Πύργο της Θεσσαλονίκης, όπου φυλάσσονταν οι αρχαιότητες που αποκαλύπτονταν από τη βρετανική στρατιά.
Η Λητή ήταν μια σημαντική πόλη που βρισκόταν κοντά στη στρατηγική διέλευση της Εγνατίας οδού, πέρασμα στρατιωτικό ανά τους αιώνες. Με το ψήφισμα τιμά έναν πολίτη της για τις ευεργεσίες του, μία από τις οποίες ήταν ότι προσέφερε φτηνά τρόφιμα και κρασί στον ρωμαϊκό αυτοκρατορικό στρατό που περνούσε από την περιοχή. Oι στρατιώτες ενός άλλου ξένου στρατού που βρέθηκε στην ίδια περιοχή 2.000 περίπου χρόνια μετά φέρνουν την επιγραφή ξανά στο φως. Μια παράξενη σύμπτωση και μια υπόμνηση πως η ιστορία δεν σταματά να επαναλαμβάνει τον εαυτό της.
Η τιμητική στήλη με αρ. ΜΘ 924 συμμετείχε στην περιοδική έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης «Αρχαιολογία στα μετόπισθεν: στη Θεσσαλονίκη των ταραγμένων χρόνων, 1912-1922». Μπορείτε να τη δείτε στη μόνιμη έκθεση του ΑΜΘ «Στη Μακεδονία από τον 7ο αι. π.Χ. ως την ύστερη αρχαιότητα».
