Γράφει ο Μίλτος Τόσκας, Στέλεχος της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛ.Α.Σ.), Φαρμακοποιός και Κριτικός Κινηματογράφου
Ο αλγόριθμος έχει ήδη μπει στην τάξη ακόμη κι αν δε βρίσκεται επισήμως στο ωρολόγιο πρόγραμμα. Είναι στο κινητό του μαθητή, στη μηχανή αναζήτησης, στην πλατφόρμα των ασκήσεων και στην εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης που μπορεί μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα να συντάξει μια εργασία. Η συζήτηση επομένως δεν αφορά ένα μακρινό τεχνολογικό μέλλον, αλλά μια πραγματικότητα που εγκαταστάθηκε πριν προλάβουμε να συμφωνήσουμε πως θα τη διαχειριστούμε.
Το εύκολο θα ήταν να χωριστούμε ξανά σε δύο στρατόπεδα: εκείνους που βλέπουν την τεχνολογία ως απειλή και εκείνους που την αντιμετωπίζουν σαν λύση για κάθε εκπαιδευτικό πρόβλημα. Όμως το σχολείο δε χρειάζεται ούτε ψηφιακό πανικό ούτε άκριτο ενθουσιασμό, αντίθετα απαιτείται οργανωμένο σχέδιο, ώστε να μάθουν πως λειτουργούν, ποιες επιλογές επηρεάζουν και ποια συμφέροντα υπηρετούν.
Μέχρι πρόσφατα η εκπαίδευση βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στην κατοχή της πληροφορίας. Ο μαθητής που θυμόταν ημερομηνίες, ορισμούς και τύπους θεωρούνταν συχνά καλά προετοιμασμένος. Σήμερα όμως η πληροφορία είναι άφθονη, άμεση και συχνά παραπλανητική. Μια πειστικά διατυπωμένη απάντηση δεν είναι κατ’ ανάγκην σωστή, όπως και μια δημοφιλής ανάρτηση δεν αποτελεί τεκμήριο αλήθειας. Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να παράγουν κείμενα με αυτοπεποίθηση ακόμη και όταν επινοούν στοιχεία, ενώ οι πλατφόρμες μας δείχνουν κυρίως ό,τι είναι πιθανότερο να κρατήσει το βλέμμα μας στην οθόνη, γι’ αυτό η κριτική σκέψη παύει να είναι μια αφηρημένη παιδαγωγική αρετή και γίνεται καθημερινός μηχανισμός προστασίας.
Η είσοδος της τεχνητής νοημοσύνης στο σχολείο προκαλεί εύλογη ανησυχία. Αν ένα εργαλείο μπορεί να γράψει μια έκθεση, να λύσει μια άσκηση ή να συνοψίσει ένα βιβλίο, τι ακριβώς αξιολογεί πλέον ο εκπαιδευτικός; Η απαγόρευση μοιάζει με άμεση λύση, αλλά δύσκολα μπορεί να αποτελέσει μακροπρόθεσμη εκπαιδευτική στρατηγική. Το ζητούμενο είναι να αλλάξει το ίδιο το βάρος της μαθησιακής διαδικασίας: από την έτοιμη απάντηση στον τρόπο με τον οποίο αυτή ελέγχεται, τεκμηριώνεται και βελτιώνεται. Η αξιολόγηση οφείλει να αναζητά όχι μόνο τι παρέδωσε ο μαθητής, αλλά και αν μπορεί να υπερασπιστεί όσα παρέδωσε.
Ο αλγόριθμος αναγνωρίζει μοτίβο, αλλά δεν αναλαμβάνει παιδαγωγική ευθύνη. Μπορεί να προσαρμόσει μια άσκηση στις προηγούμενες επιδόσεις, δεν μπορεί όμως να αποφασίσει μόνος του ποια γνώση αξίζει να διδαχθεί, ούτε τι σημαίνει δίκαιη μεταχείριση μέσα σε μια άνιση κοινωνία. Παράλληλα η χρήση τέτοιων συστημάτων εγείρει ερωτήματα για τα προσωπικά δεδομένα, τις εμπορικές πλατφόρμες και τις προκαταλήψεις που ενδέχεται να ενσωματώνουν τα μοντέλα. Καταλυτικός είναι επομένως ο ρόλος του εκπαιδευτικού, καθώς η μαθησιακή διαδικασία είναι σχέση, αμφιβολία, δοκιμή και χρόνος.
Υπάρχει επίσης μία βαθύτερη ανισότητα που δεν πρέπει να καλυφθεί πίσω από τον ενθουσιασμό της καινοτομίας. Δε διαθέτουν όλοι οι μαθητές τον ίδιο εξοπλισμό, την ίδια σύνδεση, το ίδιο ήσυχο περιβάλλον μελέτης ή έναν ενήλικα που μπορεί να τους καθοδηγήσει. Ακόμη και όταν η πρόσβαση σε ένα εργαλείο είναι δωρεάν, η ικανότητα ουσιαστικής αξιοποίησής του δεν κατανέμεται αυτόματα και ισότιμα. Το σχολείο οφείλει να περιορίσει αυτή την απόσταση, όχι να τη “νομιμοποιήσει”. Αυτό απαιτεί επιμόρφωση των εκπαιδευτικών, σαφείς κανόνες χρήσης, προστασία δεδομένων και δραστηριότητες που συνδυάζουν τα ψηφιακά εργαλεία με τη συζήτηση, τη συνεργασία και την προσωπική έκφραση, κυρίως όμως να μη συγχέουμε την τεχνολογική εξοικείωση με την ψηφιακή παιδεία.
Το σχολείο μπορεί να προσφέρει κάτι που καμία εφαρμογή δεν εγγυάται: έναν χώρο όπου η απάντηση δε γίνεται δεκτή μόνο επειδή ακούγεται πειστική, όπου το λάθος εξετάζεται αντί να διαγράφεται και όπου η γνώση συνδέεται με την ευθύνη. Η κριτική σκέψη δε σημαίνει διαρκή καχυποψία απέναντι στην τεχνολογία, αλλά ικανότητα να τη χρησιμοποιούμε χωρίς να της παραδίδουμε την κρίση μας. Ο αλγόριθμος μπήκε στην τάξη. Το αν θα γίνει βοηθός της μάθησης ή υποκατάστατο της σκέψης παραμένει ανθρώπινη απόφαση κι εμείς οφείλουμε τώρα να πάρουμε ουσιαστική θέση.
