Τη διαδρομή από την «αγνή» επιστήμη στην πυρηνική απειλή μέσα από τα ηθικά διλήμματα που αντιμετώπισαν οι πρωταγωνιστές των γεγονότων, αφηγείται το βιβλίο του Γιώργου Κατσικογιώργου «Εκρηκτικά άτομα» (Ελληνοεκδοτική). Διλήμματα και ερωτήματα που παραμένουν επίκαιρα όσο τα πυρηνικά, η κατοχή και η χρήση τους εξακολουθούν να εγείρουν πολεμικές συγκρούσεις…
–Γιατί αποφασίσατε να γράψετε ένα βιβλίο για την πορεία που οδήγησε στην κατασκευή της ατομικής βόμβας;
Αρχικά, χωρίς να μπορώ να το εξηγήσω πλήρως, κάθε φορά που ερχόμουν σε επαφή με μια ιστορία γύρω από την ατομική βόμβα ένιωθα μια έντονη έλξη. Στη συνέχεια, αναζητώντας ένα ολοκληρωμένο έργο στην ελληνική βιβλιογραφία, διαπίστωσα ότι υπήρχε ένα σαφές κενό. Ενώ στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία θα βρει κανείς πολλές και διαφορετικές προσεγγίσεις —τεχνικές, εκλαϊκευμένες ή ακόμη και μυθιστορηματικές— στα ελληνικά συναντά κυρίως αποσπασματικές αναφορές ή μεμονωμένες βιογραφίες. Πίστεψα ότι ήταν μια ιστορία που άξιζε να ειπωθεί ολόκληρη.
–Τί έρχονται να μας πουν τα πρόσωπα, οι συγκρούσεις και τα ηθικά διλήμματα που σημάδεψαν αυτή τη διαδρομή;
Πρόκειται κατεξοχήν για μια ιστορία προσώπων, μια ιστορία ιδεών. Ταυτόχρονα εξιστορούνται τα λάθη και οι παραλείψεις τους, οι αγωνιώδεις προσπάθειές τους για πρωτοπορία, η σκιά του φόβου που οδήγησε σε αυτό το φαραωνικό εγχείρημα. Τα πρόσωπα που εμφανίζονται στο βιβλίο —άλλα με μικρότερο και άλλα με πιο καθοριστικό ρόλο—συχνά αμφιταλαντεύονται, συγκρούονται με τις πεποιθήσεις τους, ακόμη και με την ίδια τη συνείδησή τους. Έτσι, αυτό που διατρέχει όλη την αφήγηση είναι μια διαρκής σύγκρουση: ανάμεσα στην επιστήμη και στον πόλεμο, ανάμεσα στον πατριωτισμό και στη συνενοχή, ανάμεσα στη γνώση και στην ευθύνη με αποτέλεσμα να αναδύεται το ερώτημα: «Τι θα έκανα εγώ στη θέση τους;» — κάτι που παραμένει εξαιρετικά δύσκολο να απαντηθεί ειλικρινά από τη σημερινή, ασφαλή απόσταση.
–Τα πυρηνικά, η κτήση και η ενδεχόμενη χρήση τους εξακολουθούν να πυροδοτούν πολέμους και τον 21οαι. όπως δείχνει η πρόσφατη σύρραξη Ιράν και ΗΠΑ/Ισραήλ. Τί δεν έχουμε διδαχθεί από την έως τώρα εμπειρία;
Τα πυρηνικά όπλα εισέβαλαν στην παγκόσμια σκηνή ως το απόλυτο όπλο στο οπλοστάσιο της Αμερικής, κάτι που υποσχόταν, μια αδιαπραγμάτευτη στρατιωτική ηγεμονία. Γρήγορα όμως οδηγηθήκαμε σε μια λεπτή ισορροπία τρόμου. Ωστόσο, η λογική της Αμοιβαίας Καταστροφής (MAD) δεν αρκεί πάντα για να εγγυηθεί ότι δεν θα χρησιμοποιηθούν. Ενώ φυσικά δεν θα μπορούσε, ούτε θα ήταν σωστό ένα κράτος να είναι μοναδικός κάτοχος αυτού του όπλου, απ’ την άλλη, αυτό που φαίνεται ότι δεν έχουμε διδαχθεί επαρκώς είναι ότι η διασπορά τους αυξάνει τις πιθανότητες λάθους, παρερμηνείας ή κλιμάκωσης. Μα ένα τέτοιο λάθος μπορεί να αποβεί ολέθριο.
–Τί σας εντυπωσίασε περισσότερο στην έρευνά σας;
Ότι κάτι που ξεκίνησε ως καθαρή επιστήμη, όπως ήταν οι πρώτες ανακαλύψεις στην πυρηνική φυσική μετατράπηκε σταδιακά σε κάτι βαθιά πολιτικό και στρατιωτικό. Η ανακάλυψη της πυρηνικής σχάσης και η συνειδητοποίηση της καταστροφικής της δυναμικής γέννησαν έναν φόβο που, σε μεγάλο βαθμό, άρχισε να καθοδηγεί τις εξελίξεις. Επιπλέον είναι συγκλονιστικό το πώς το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο συμβαίνει μια ανακάλυψη μπορεί να δραματοποιήσει και να μεγεθύνει το ίδιο το γεγονός.
–Η πυρηνική ενέργεια έχει ωστόσο συμβάλει και σε επιστημονικά και τεχνολογικά άλματα. Γιατί στην ιστορία της ανθρωπότητας όταν η γνώση μετατρέπεται σε δύναμη, συνήθως αυτή η δύναμη οδηγεί σε καταστροφή;
Ίσως επειδή η φύση του ανθρώπου είναι τέτοια, ώστε να συγχέει την ευτυχία με την ευδαιμονία αναλωνόμενος έτσι σε κάθε είδους προσπάθειας κυριαρχίας: ατομικής, εθνικής, ιδεολογικής. Όταν λοιπόν η γνώση και η δύναμη που προέρχεται από αυτή δεν χρησιμοποιείται για το γενικό καλό, τότε συνήθως οδηγεί σε κάποιο είδος καταστροφής. Η ίδια η γνώση δεν είναι επικίνδυνη· ο τρόπος με τον οποίο επιλέγουμε να τη χρησιμοποιήσουμε είναι.
–Μπορεί στην πράξη να εκμηδενιστεί η πιθανότητα πυρηνικού ατυχήματος; Νωπές οι μνήμες του Τσερνόμπιλ….
Αν θέλουμε να είμαστε ακριβείς, η απάντηση είναι όχι. Ποτέ δεν είναι δυνατόν να εκμηδενιστεί ο κίνδυνος ατυχήματος όσο στην εξίσωση υπάρχει ο ανθρώπινος παράγοντας. Η καταστροφή του Τσερνομπιλ είναι συνδυασμός ανθρώπινων σφαλμάτων και κακών αποφάσεων. Από τότε, βέβαια, έχουν ενισχυθεί σημαντικά τα πρωτόκολλα ασφαλείας, τα επίπεδα ελέγχου και τα συστήματα αποτροπής.
–Τί θα μπορούσε να θωρακίσει τις σχέσεις επιστήμης και τεχνολογίας προς αποφυγή…ατυχημάτων;
Καταρχάς η γνώση. Ότι η επιστήμη όπως και κάθε άλλο ανθρώπινο δημιούργημα είναι μια ατελής διαδικασία. Μια πολύ ανθρώπινη διαδικασία που οφείλει να γνωρίζει τις αδυναμίες της και τα ελαττώματα που κουβαλάει. Η επιστήμη είναι απαραίτητη για το μέλλον της ανθρωπότητας, όμως είναι ζωτικής σημασίας να χρησιμοποιείται για το καλό της παγκόσμιας κοινότητας, και αυτό επιτυγχάνεται όσο είναι περισσότερο «διεθνής» και λιγότερο «εθνική», όσο είναι βαθύτερα συνδεδεμένη με τον άνθρωπο.
